Op 5 oktober 2012 viert ESO, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht, haar vijftigste verjaardag. Het was een voorrecht om aan hun publicaties daaromtrent mee te mogen werken:

Europe to the Stars – ESO’s first fifty years of exploring the southern sky

Govert Schilling & Lars Lindberg Christensen

ISBN-13: 978-3527411924, 264 bladzijden, hardcover.

ESO werd in oktober 1962 opgericht met de ondertekening van de ESO conventie door vijf naties; België, Duitsland, Frankrijk, Nederland en Zweden. In 1963 werd een verdrag gesloten met Chili om telescopen onder te brengen nabij de Atacama woestijn.

Een halve eeuw later telt ESO 16 lidstaten en is het de belangrijkste intergouvernementele sterrenkunde organisatie in Europa, met de meest productieve sterrenwachten ter wereld!

Naast het hoofdkwartier te Garching-bei-Munchen in het zuiden van Duitsland, heeft ESO een kantoor in Santiago (Chili) en sterrenwachten op drie unieke waarneemlocaties nabij de Chileense Atacama-woestijn.
De La Silla sterrenwacht ligt op een hoogte van 2400 m en telt 15 telescopen, waaronder de 3,57 m ESO reflector die met de HARPS spectrometer naar exoplaneten jaagt. De Very Large Telescope (VLT) bevindt zich op Cerro Paranal, een 2600 meter hoge berg ten zuiden van Antofagasta. De VLT is een interferometer bestaande uit vier 8,20 m spiegeltelescopen gebouwd door Frankrijk, Duitsland, Italië en Zweden, met vier 1,80 m hulptelescopen gebouwd door het Belgische bedrijf AMOS uit Luik. Paranal beschikt tevens over een twee survey telescopen, de 2,61 m VST en de 4,10 m VISTA. Op een derde locatie, het 5100 meter hoog gelegen Llano de Chajnantor plateau, bouwt ESO samen met de VSA, Japan en Chili, een grote submillimeter sterrenwacht samengesteld uit een zestigtal 12 m diameter antennes.

Bovendien werkt ESO momenteel aan een 40-meter klasse telescoop, de E-ELT (European Extremely Large Telescope) die in 2020 operationeel zal worden op Cerro Armazones, een 3000 m hoge berg nabij Paranal.

Het boek telt tien goed geïllustreerde hoofdstukken die handelen over het zuidelijke halfrond, de geboorte van ESO en de gestage oprichting van de drie sterrenwachten in de droogste woestijn ter wereld. Dankzij de unieke ligging op een gemiddelde hoogte van 610 meter nabij de kust van de Stille Oceaan, zorgen verschillende windstromen ervoor dat er quasi geen neerslag valt in dit paradijs voor professionele astronomen.
Andere hoofdstukken handelen over de Europese samenwerking met diverse universiteiten en hoogtechnologische industriële partners voor het bouwen, testen en integreren van astronomische instrumenten op de ESO-telescopen.

Er is tevens een hoofdstuk gewijd aan de uitdagingen die gepaard gaan met het bouwen van werelds grootste telescoop; de 40 m E-ELT.

Appendix 1 geeft een volledig gedetailleerd overzicht van alle telescopen die door ESO werden gebruikt tussen 1962 en 2012. Deze appendix werd geschreven door AEG/VVS-lid Philip Corneille (Fellow British Interplanetary Society & Fellow Royal Astronomical Society). Sinds 1976 houdt Philip immers technische gegevens bij over de optiek, monteringen en first light events van telescopen op alle professionele observatoria wereldwijd.

Concluderend kunnen we stellen dat dit boek, met 300 kleurenfoto’s en drie uitvouwbare panorama’s, een uitstekende en gedetailleerde bron van informatie is over de Europese Zuidelijke Sterrenwacht en haar verwezenlijkingen.
Naast dit boek verschijnt een aparte geschiedenis van de VLT getiteld; The Jewel on the Mountaintop – ESO through fifty years (eveneens verkrijgbaar via de ESO.org shop).

Jewel on the Mountaintop – European Southern Observatory through fifty years
Claus Madsen
Wiley-VCH & ESO 2012, hardcover, 560 bladzijden en 150 foto’s.

Voor de 50ste verjaardag van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht ESO werden diverse publicaties uitgebracht, waaronder dit boek geschreven door Professor Claus Madsen, internationaal wetenschappelijk adviseur voor CERN en ESO. In de proloog beschrijft hij het fascinerende moment, tijdens de avond van 25 mei 1998, van First light voor de 8,20 m Antu VLT-telescoop ( Very Large Telescope) op de 2635 m hoog gelegen Paranal sterrenwacht in Chili.

Dit schitterende boek sluit aan bij het 1991 boek “ESO’s Early History”  van Adriaan Blauw en beschrijft de geschiedenis van ESO tussen 1962-2012 in vier delen. Het eerste deel, Catching up, geeft de stand van zaken voor sterrenkunde in de jaren 1950 en een gedetailleerd overzicht van de gebeurtenissen tussen 1962 en 1980. In 1954, onder de stuwende kracht van astronomen Walter Baade en Jan Hendrik Oort, ontstond het concept van een verenigde Europese sterrenwacht die over een 3 meter klasse telescoop alsook een Schmidt reflector zou beschikken (naar voorbeeld van Palomar in de VSA) in het zuidelijke halfrond. Na site testing in Zuid-Afrika en Chili kiest ESO voor deze laatste gelegen aan de westelijke kust van het Zuid-Amerikaanse continent. Op 5 oktober 1962 ondertekenden België, Duitsland, Frankrijk, Nederland en Zweden de ESO conventie en werd de Europese Zuidelijke Sterrenwacht opgericht met Otto Heckman als eerste directeur.

Sinds 1966 verrichtten ESO-astronomen observaties vanop de La Silla sterrenwacht maar de 3,57 m reflector werd pas operationeel in 1976.
Het tweede deel, Years of experimentation, behandelt de periode 1980-1990 met de samenwerking ESO-CERN, de verhuis van het ESO hoofdkwartier naar Garching-bei-Munchen en het opzetten van de Hubble Space Telescope coördinatie met NASA en ESA. In 1989 verkreeg ESO met de 3,6 m New Technology Telescope (NTT) een geadvanceerde reflector met actieve optiek die model zou staan voor de VLT die Europa op de voorgrond van het sterrenkundig onderzoek heeft geplaatst!

Het derde deel, The breakthrough, beschrijft de periode 1990 tot First light voor de VLT interferometer in maart 2001. De samenwerking met de Internationale Astronomische Unie (IAU), CNRS, het Max Planck instituut, de Chileense regering  en de ontwikkeling van wetenschappelijke instrumenten komen ruim aan bod.

Het vierde deel, Towards new horizons, behandelt het VLT avontuur in retrospectief, de Atacama Large Millimeter Array (ALMA) en kijkt vooruit naar de toekomst. De financiële en intellectuele injecties van nieuwe ESO-lidstaten maken de volgende generatie van telescopen mogelijk en ESO hoopt tegen het begin van de jaren 2020 de 40 meter klasse E-ELT (European Extremely Large Telescope) in gebruik te nemen.  Het boek sluit met een alfabetische index van trefwoorden en persoonsnamen.

Dankzij de aandacht voor de mensen, astronomen, managers, wetenschappers, technici , doctoraatsstudenten, medewerkers van diverse onderzoekscentra en commerciële partners geeft het boek een unieke kijk achter de schermen van ESO waaruit blijkt dat de actieve Europese-Chileense samenwerking de ambitieuze plannen tot een goed einde brengt. Technologieoverdracht vergroot de waarde van ESO’s ontwikkelingsactiviteiten voor de samenleving als geheel en die in de ESO-lidstaten in het bijzonder. Madsen’s boek is een essentieel werk voor iedereen die geïnteresseerd is in de geschiedenis en interne werking van werelds meest productieve sterrenwacht.